Mistisizmde Mimarlığın İnşası ve İslami Mimariye yaklaşım (Metafizik, Mekân ve Anlam Üzerine Analitik bir İnceleme)

Abstract

Bu makale, mistik düşüncenin mimarlık üzerindeki kurucu etkisini, özellikle İslami mimari bağlamında analitik-tahlilî bir yöntemle incelemeyi amaçlamaktadır. Temel hipotez, İslami mimarlığın yalnızca estetik veya işlevsel bir pratik olmadığı; tasavvufî ontoloji ve metafizik tasavvurun mekânda cisimleşmiş bir dili olduğudur. Nitel araştırma yaklaşımıyla hermeneutik metin çözümlemesi, kavramsal analiz ve karşılaştırmalı vaka incelemesi birlikte kullanılmıştır. Metin analizinde İbn Arabî’nin tecelli ve yönelim fikri, Gazâlî’nin nûr metafiziği ve Sühreverdî’nin işrâkî kozmolojisi; mimari analizde ise ışık, merkez, kubbe, geometri, yazı ve boşluk öğeleri değerlendirilmiştir. Alan tespitleri kapsamında İran’da İsfahan (Şeyh Lütfullah ve İmam/Şah Camii çevresi), Özbekistan’da Semerkand–Buhara (Registan medreseleri, Timurlu mirası) ve Türkiye’de Selçuklu–Osmanlı çizgisi (külliye, kubbe ve iç mekân sürekliliği) seçilmiş; yapıların mekânsal kurgusu mistik kavramlarla ilişkilendirilerek okunmuştur. Bulgular, tevhid ilkesinin simetri/ritim, nûr kavramının ışık rejimi, fenâ–bekâ düşüncesinin boşluk ve süreklilik stratejileri üzerinden mekâna taşındığını göstermektedir. Makale, İslami mimarinin kutsal mekân üretimini mistik bir bilinç teknolojisi olarak yeniden düşünmeyi önerir.